Trì hoãn là gì: khác nghỉ ngơi và hoãn có chủ ý ở điểm nào

Trì hoãn là khi mình tự ý dời một việc đã định làm, dù biết trước rằng dời như vậy sẽ khiến mình thiệt hơn: gấp hơn, áp lực hơn, kết quả kém hơn. Nghỉ ngơi là dừng có chủ đích để hồi sức, còn hoãn có chủ ý là dời việc vì đã cân nhắc và thấy dời lúc này là hợp lý. Ba thứ nhìn bề ngoài giống nhau, cùng là "chưa làm", nhưng khác ở lý do và ở cảm giác sau đó.

Phân biệt được ba thứ này là bước đầu tiên, vì cách xử lý mỗi thứ khác hẳn nhau. Trì hoãn cần được gỡ. Nghỉ ngơi cần được giữ. Hoãn có chủ ý cần được ghi lại cho rõ để không biến thành trì hoãn.

Định nghĩa trì hoãn trong nghiên cứu

Nhà tâm lý học Piers Steel, trong bài phân tích gộp đăng trên tạp chí Psychological Bulletin năm 2007, mô tả trì hoãn là tự nguyện trì hoãn một hành động đã định, dù biết mình sẽ tệ hơn vì sự trì hoãn đó. Định nghĩa này có ba chỗ đáng để ý:

• Tự nguyện: không ai bắt mình dời. Mất điện, ốm sốt, sếp giao việc gấp hơn thì không tính là trì hoãn.
• Việc đã định làm: mình thật sự có ý làm việc đó. Một việc mình chưa bao giờ nhận thì không thể gọi là trì hoãn.
• Biết mình sẽ thiệt: đây là chỗ làm trì hoãn khó chịu. Mình hiểu rõ dời sang tối mai sẽ phải thức khuya, vậy mà vẫn dời.

Chính chỗ thứ ba khiến trì hoãn khác với một quyết định bình thường. Người ra quyết định dời việc vì thấy lợi hơn. Người trì hoãn dời việc dù thấy hại hơn, và thường cảm thấy khó chịu với chính mình ngay lúc đó.

Bảng so sánh: trì hoãn, nghỉ ngơi, hoãn có chủ ý

Một cách thử nhanh: nếu sau khoảng "không làm" mình thấy nhẹ người hơn, đó gần như chắc là nghỉ. Nếu thấy nặng hơn, có chút tội lỗi lẩn quẩn, đó thường là trì hoãn.

Nghỉ ngơi không phải trì hoãn, dù trông giống

Nhiều người chăm chỉ lại mắc lỗi ngược: coi mọi lúc không làm việc là trì hoãn. Họ ngồi xem một tập phim sau tám tiếng làm việc và tự mắng mình lười. Đây không phải trì hoãn. Một buổi tối không làm thêm việc công ty, một trưa chợp mắt 20 phút, một ngày Chủ nhật đi chơi với gia đình đều là phần của một tuần làm việc bền.

Dấu hiệu nghỉ ngơi thật:

• Mình chọn nghỉ, biết mình đang nghỉ, và biết khi nào quay lại.
• Hoạt động lúc nghỉ giúp hồi sức: ngủ, vận động nhẹ, ăn uống, trò chuyện với người thân.
• Sau đó mình có sức hơn cho việc chính.

Lướt mạng xã hội một tiếng với cảm giác "đáng lẽ phải làm bài" thì hiếm khi là nghỉ, dù cơ thể có ngồi yên. Đầu óc vẫn căng vì việc treo lơ lửng. Về nghỉ ngắn trong giờ làm và giấc ngủ, các site cùng hệ về nghỉ ngơi đã có bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ: nghỉ có giờ quay lại thì không phải trì hoãn.

Hoãn có chủ ý: dời việc mà không phải lo

Có lúc dời việc là quyết định đúng. Một số nhà nghiên cứu gọi đây là hoãn có chiến lược. Ví dụ đời thường:

• Chị kế toán định làm báo cáo tháng sáng thứ Hai, nhưng phòng kinh doanh chưa gửi số. Chị dời sang chiều thứ Ba, sau khi nhận số. Làm sáng thứ Hai thì phải làm lại.
• Một học sinh lớp 11 định làm đề cương Văn tối nay, nhưng mai có kiểm tra 15 phút môn Hoá. Bạn dời đề cương sang tối mai, ôn Hoá trước.
• Một người định gọi điện cho thợ sửa nhà, nhưng còn chưa đo kích thước cửa. Đo trước, gọi sau.

Điểm chung: lý do dời nói ra được thành một câu, và có thời điểm mới cụ thể. Đây là cách để giữ hoãn có chủ ý không trượt thành trì hoãn: viết lại vào danh sách việc, kèm lý do và ngày mới.

Mẫu ghi: "Báo cáo tháng — dời sang 14h thứ Ba — lý do: chờ số kinh doanh."

Nếu một việc bị dời lần thứ ba với lý do mỗi lần một khác, nhiều khả năng đó không còn là hoãn có chủ ý nữa.

Năm kiểu trì hoãn hay gặp trong một ngày

Trì hoãn không chỉ là nằm lướt điện thoại. Nó có nhiều bộ mặt, có bộ mặt trông rất chăm chỉ.

1. Trì hoãn "bận rộn"

Dọn email, sắp xếp lại bàn, trả lời tin nhóm, đổi màu thư mục. Cả buổi sáng trôi qua với cảm giác đã làm nhiều, nhưng việc chính vẫn chưa động tới. Đây là kiểu khó nhận ra nhất vì nó không tạo cảm giác lười.

2. Trì hoãn "chuẩn bị"

Đọc thêm một bài, xem thêm một video hướng dẫn, mua thêm một cuốn sổ đẹp trước khi bắt đầu. Chuẩn bị là cần, nhưng khi phần chuẩn bị dài hơn phần làm thì đó là cách né.

3. Trì hoãn "đợi hứng"

"Để tối có tâm trạng rồi viết." Cảm hứng hiếm khi tới trước khi bắt đầu; thường nó tới sau khi đã làm được một lúc.

4. Trì hoãn vì việc mơ hồ

Dòng "lo hồ sơ xin việc" trong danh sách bị bỏ qua mỗi ngày vì không rõ bước đầu tiên là gì: sửa CV, tìm tin tuyển dụng hay xin thư giới thiệu.

5. Trì hoãn vì sợ làm không tốt

Bài thuyết trình quan trọng, đơn xin học bổng, một tin nhắn khó gửi cho người thân. Càng quan trọng, càng sợ làm dở, càng dời.

Mỗi kiểu có một cách gỡ riêng, được bàn kỹ trong các bài khác của danh mục này: làm rõ việc mơ hồ, quy tắc 5 phút, làm bản nháp xấu, câu "nếu… thì…".

Bài tập 3 ngày: tự nhận ra mình đang trì hoãn hay nghỉ

Không cần sổ đẹp. Một tờ giấy chia ba cột là đủ. Trong ba ngày liền, mỗi lần nhận ra mình đang không làm việc định làm, ghi một dòng:

Cuối ngày thứ ba, đếm số dòng "nặng". Nhìn cột lý do sẽ thấy lặp lại: "chưa biết bắt đầu", "sợ sai", "việc chán". Đó chính là chỗ mình cần gỡ. Dòng 20h15 ở ví dụ trên đáng chú ý: lý do là "mệt", nhưng cảm giác lại nặng. Có thể mình thật sự mệt và cần nghỉ có chủ đích (đặt giờ, đi nằm), thay vì nửa nghỉ nửa áy náy.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ việc gọi đúng tên

Gọi đúng tên thứ đang diễn ra giúp bớt tự trách vô ích. Ba câu tự hỏi mỗi khi chưa làm một việc:

1. Mình có lý do nói được thành một câu không? Có thì ghi lý do và ngày mới. Không thì đó có thể là trì hoãn.
2. Mình đang hồi sức hay đang né? Hồi sức thì nghỉ cho đàng hoàng, đặt giờ quay lại. Né thì tìm xem đang né cảm giác gì.
3. Bước nhỏ nhất làm được trong 5 phút tới là gì? Nếu là trì hoãn, đây là cách ra khỏi nó nhanh nhất.

Trì hoãn thỉnh thoảng là chuyện của hầu hết mọi người, không phải dấu hiệu mình kém. Mục tiêu không phải là không bao giờ dời việc, mà là dời vì đã chọn, không phải dời vì sợ hay vì không biết bắt đầu từ đâu. Nếu muốn đọc thêm, cuốn Solving the Procrastination Puzzle của Timothy Pychyl là sách mỏng, dễ đọc, viết bởi một nhà nghiên cứu trì hoãn lâu năm.