Phương trình trì hoãn là cách nhà tâm lý học Piers Steel tóm lại vì sao ta muốn làm một việc ngay hay dời nó: động lực = (kỳ vọng × giá trị) ÷ (mức bốc đồng × độ trễ). Việc mình tin làm được và thấy đáng làm thì kéo lên; việc có phần thưởng ở quá xa và mình dễ bị phân tâm thì kéo xuống. Giá trị thực tế của nó là chỉ ra bốn chỗ để chỉnh, thay vì chỉ có một lời khuyên chung chung là "cố lên".
Phương trình từ đâu ra
Năm 2007, Piers Steel (lúc đó ở Đại học Calgary, Canada) công bố một bài phân tích gộp trên tạp chí Psychological Bulletin, tổng hợp hàng trăm nghiên cứu về trì hoãn. Từ đó ông đề xuất một mô hình gom các yếu tố hay gặp nhất, sau được phổ biến rộng qua cuốn sách The Procrastination Equation (2010). Steel xây mô hình dựa trên các lý thuyết động lực có sẵn, chứ không phải tự nghĩ ra từ đầu.
Cần hiểu đúng: đây là một mô hình để suy nghĩ, không phải công thức để bấm máy tính. Không ai đo được "kỳ vọng" của mình bằng con số chính xác. Nhưng dùng nó như một danh sách kiểm thì rất tiện: việc này đang hỏng ở yếu tố nào?
Bốn yếu tố, giải thích bằng ví dụ đời thường
| Yếu tố | Nghĩa đơn giản | Ví dụ khi yếu tố này "xấu" |
|---|---|---|
| Kỳ vọng (tử số) | Mình tin làm được tới đâu | "Bài Toán hình này chắc mình không làm nổi" |
| Giá trị (tử số) | Việc đáng làm, dễ chịu tới đâu với mình | "Viết biên bản họp chán quá, cũng chẳng ai đọc" |
| Mức bốc đồng (mẫu số) | Mình dễ bị kéo sang thứ khác cỡ nào | Điện thoại báo liên tục, tay tự mở mạng xã hội |
| Độ trễ (mẫu số) | Phần thưởng hay hậu quả còn bao xa | Hạn nộp khoá luận còn bốn tháng |
Vì kỳ vọng và giá trị nằm trên tử số, tăng chúng thì động lực tăng. Vì bốc đồng và độ trễ nằm dưới mẫu số, giảm chúng thì động lực cũng tăng. Bốn hướng chỉnh, bốn nhóm cách làm.
Chỉnh kỳ vọng: cho mình thấy là làm được
Người ta dời việc mà họ nghĩ mình sẽ thất bại. Cách nâng kỳ vọng không phải là tự nói "mình làm được" mà là tạo bằng chứng nhỏ:
- Chia nhỏ cho tới khi bước đầu chắc làm được. "Làm đồ án" thì mơ hồ; "đọc lại đề và gạch chân ba yêu cầu" thì chắc làm được.
- Nhìn lại lần mình đã làm việc tương tự. Năm ngoái đã viết được báo cáo năm, năm nay cũng vậy.
- Hỏi người đã làm. Một tin nhắn cho anh chị khoá trên hỏi "đồ án này anh bắt đầu từ đâu" có thể tăng kỳ vọng hơn một giờ tự lo.
Chỉnh giá trị: làm việc đỡ chán và có nghĩa hơn
Việc chán, việc mình không thấy ý nghĩa sẽ bị dời. Một số cách:
- Nối việc với lý do mình quan tâm. Báo cáo chi tiêu cuối tháng không hấp dẫn, nhưng nó trả lời câu "tháng sau có đủ tiền cho con học bơi không".
- Thêm phần thưởng nhỏ ngay sau. Làm xong hoá đơn thì pha một ly trà ngon, gọi cho bạn thân.
- Thay đổi chỗ làm, cách làm. Đọc tài liệu ở thư viện thay vì giường; viết tay dàn ý thay vì gõ máy.
- Biến thành thử thách nhỏ. Đặt mục tiêu tốc độ: "xong 20 câu trắc nghiệm trong 25 phút".
Chỉnh mức bốc đồng: bớt thứ kéo mình đi
Steel coi bốc đồng là yếu tố liên quan mạnh tới trì hoãn. Bốc đồng một phần là tính cách, khó đổi nhanh. Nhưng môi trường xung quanh thì đổi được ngay:
- Để điện thoại ở phòng khác hoặc trong túi xách khi cần làm việc khó.
- Tắt thông báo ứng dụng mạng xã hội; chỉ giữ cuộc gọi và tin nhắn từ người thân.
- Đóng hết thẻ trình duyệt không liên quan trước khi bắt đầu.
- Viết trước câu "nếu… thì…": "Nếu muốn mở mạng xã hội thì mình ghi việc đó ra giấy, để 11h xem".
Danh mục "Tập trung giữa thông báo" của wiki này có nhiều bài chi tiết hơn về phần môi trường.
Chỉnh độ trễ: kéo phần thưởng và hạn chót lại gần
Độ trễ giải thích vì sao bài tập nộp sau ba tháng thường chỉ được làm trong ba tuần cuối. Khi hạn còn xa, giá trị của việc làm hôm nay gần như "không cảm thấy được". Cách chỉnh:
- Đặt các hạn nhỏ, đều đặn. Khoá luận 4 tháng chia thành 8 mốc, mỗi hai tuần một mốc, có người kiểm (bạn học, giảng viên).
- Báo trước với người khác. "Thứ Sáu mình gửi bạn bản dàn ý" biến hạn xa thành hạn gần, có người chờ.
- Tạo phần thưởng gần. Đánh dấu tiến độ lên tờ giấy dán tường mỗi tối; thấy cột dài lên cũng là một phần thưởng.
Lưu ý: nghiên cứu năm 2002 của Dan Ariely và Klaus Wertenbroch cho thấy hạn tự đặt có giúp, nhưng thường kém hiệu quả hơn hạn đều đặn do người khác đặt. Bài "Hạn chót tự đặt có tác dụng không" bàn kỹ chuyện này.
Bảng chẩn đoán nhanh cho một việc đang bị dời
Lấy một việc mình đã dời ít nhất hai lần. Tự chấm từng yếu tố theo ba mức (tốt / tạm / xấu), rồi chọn một yếu tố xấu nhất để chỉnh trước:
| Câu tự hỏi | Yếu tố | Nếu "xấu", thử ngay |
|---|---|---|
| Mình có tin là làm được không? | Kỳ vọng | Viết bước đầu nhỏ tới mức chắc làm được trong 10 phút |
| Việc này có đáng, có dễ chịu không? | Giá trị | Ghi một dòng "làm xong thì được gì cho mình"; thêm phần thưởng nhỏ |
| Mình có hay bị kéo đi khi làm không? | Bốc đồng | Điện thoại sang phòng khác 45 phút |
| Hạn hoặc lợi ích có còn xa không? | Độ trễ | Hẹn gửi một phần cho ai đó trong 3 ngày tới |
Ví dụ điền thật
Anh Tuấn, nhân viên văn phòng ở Đà Nẵng, dời việc "học lại tiếng Anh để thi chứng chỉ" suốt hai tháng. Chấm thử: kỳ vọng tạm (từng học, nhưng quên nhiều), giá trị tốt (cần cho thăng chức), bốc đồng xấu (tối về là mở phim), độ trễ xấu (chưa đăng ký ngày thi). Hai chỗ xấu nhất là bốc đồng và độ trễ. Anh chọn độ trễ trước: đăng ký ngày thi sau ba tháng và nhắn cho một đồng nghiệp cùng ôn. Có ngày thi rồi, việc tắt phim lúc 20h cũng dễ hơn.
Góc nhìn hôm nay: một việc, một yếu tố
Không cần chỉnh cả bốn yếu tố cùng lúc. Chọn một việc đang dời, tìm yếu tố tệ nhất, làm một thay đổi nhỏ trong hôm nay. Ngày mai nhìn lại, nếu việc đã nhúc nhích thì giữ, nếu chưa thì thử yếu tố khác.
Nên nhớ phương trình mô tả xu hướng chung, không phải luật cho từng người. Có người trì hoãn chủ yếu vì sợ (kỳ vọng thấp), có người chủ yếu vì chán (giá trị thấp). Hiểu mình hay hỏng ở đâu mới là thứ đáng mang về. Muốn đọc kỹ hơn: sách The Procrastination Equation của Piers Steel (2010), viết cho người đọc phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Phương trình trì hoãn của Piers Steel là gì?
Đó là mô hình động lực = (kỳ vọng × giá trị) ÷ (mức bốc đồng × độ trễ), được Piers Steel đề xuất sau bài phân tích gộp năm 2007. Nó cho thấy bốn yếu tố khiến ta muốn làm ngay hay dời việc. Đây là mô hình để suy nghĩ, không phải công thức tính chính xác.
Bốn yếu tố trong phương trình trì hoãn là gì?
Kỳ vọng là mình tin làm được tới đâu, giá trị là việc đáng làm và dễ chịu tới đâu, mức bốc đồng là mình dễ bị phân tâm cỡ nào, độ trễ là phần thưởng hay hạn chót còn xa bao lâu. Tăng hai yếu tố đầu hoặc giảm hai yếu tố sau đều làm tăng động lực.
Vì sao hạn còn xa thì dễ trì hoãn?
Vì độ trễ lớn khiến lợi ích của việc làm hôm nay khó cảm nhận. Khi hạn tới gần, độ trễ giảm và động lực tăng vọt, nên nhiều người chỉ làm vào phút cuối. Đặt các mốc nhỏ đều đặn giúp kéo hạn lại gần.
Làm sao áp dụng phương trình trì hoãn vào việc thật?
Lấy một việc đã dời nhiều lần, tự chấm bốn yếu tố theo mức tốt, tạm, xấu. Chọn yếu tố xấu nhất và làm một thay đổi nhỏ trong ngày, như chia bước đầu nhỏ hơn hoặc để điện thoại sang phòng khác.
Phương trình trì hoãn có chính xác cho mọi người không?
Không. Nó mô tả xu hướng chung rút ra từ nhiều nghiên cứu, không dự đoán chính xác cho từng người. Giá trị của nó là giúp mỗi người tìm ra mình hay vấp ở yếu tố nào.
