Nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi trì hoãn kéo dài nhiều tuần, lan ra gần như mọi việc, và ảnh hưởng rõ tới việc học, việc làm hay sinh hoạt, nhất là khi đi kèm mệt mỏi không hồi phục, mất ngủ, buồn chán, lo lắng thường trực hoặc mất hứng với những thứ từng thích. Lúc đó, mẹo năng suất không còn là thứ cần nhất. Trì hoãn có thể chỉ là phần nổi của một vấn đề khác, và chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được.
Trì hoãn thường ngày và trì hoãn đáng để ý
Hầu hết mọi người đều có lúc trì hoãn. Dời bài tập chán, dời cuộc gọi khó, dời việc dọn kho là chuyện bình thường. Phần lớn các bài khác trong danh mục này viết cho kiểu trì hoãn thường ngày đó. Nhưng có những lúc trì hoãn mang màu khác. Bảng sau giúp phân biệt, chỉ để tự quan sát, không phải để tự chẩn đoán:
| Trì hoãn thường ngày | Trì hoãn đáng để ý | |
|---|---|---|
| Phạm vi | Một vài việc cụ thể, thường là việc chán hoặc khó | Gần như mọi việc, kể cả việc dễ và việc mình từng thích |
| Thời gian | Lúc có, lúc không; theo mùa thi, mùa bận | Kéo dài nhiều tuần liền, không đỡ |
| Phản ứng với mẹo | Chia nhỏ, 5 phút, đặt hạn thường giúp được | Thử nhiều cách mà gần như không thay đổi |
| Đi kèm | Hơi áy náy, căng thẳng gần hạn | Mệt không hồi, ngủ quá ít hoặc quá nhiều, buồn, lo lắng thường trực, khó tập trung cả khi làm việc mình thích |
| Ảnh hưởng | Phiền, nhưng vẫn qua được | Nguy cơ mất việc, bị đình chỉ học, nợ quá hạn, quan hệ gia đình căng thẳng |
Nếu nhiều ô ở cột phải giống mình, nên tìm người có chuyên môn để nói chuyện. Không cần phải đủ tất cả các dấu hiệu mới đi.
Vì sao không nên tự gắn tên bệnh cho mình
Trên mạng có nhiều bài viết, video ngắn gắn trì hoãn với đủ loại tình trạng tâm lý. Đọc xong, nhiều người tự kết luận "chắc mình bị ___". Cách này có hai cái hại:
- Có thể sai. Cùng một biểu hiện "không làm nổi việc" có thể đến từ rất nhiều nguyên nhân: thiếu ngủ kéo dài, quá tải việc, căng thẳng gia đình, vấn đề sức khoẻ thể chất (như tuyến giáp, thiếu máu), hoặc các tình trạng tâm lý khác nhau. Chỉ bác sĩ, chuyên gia mới phân biệt được, sau khi hỏi kỹ và đôi khi làm xét nghiệm.
- Có thể làm mình chờ sai cách. Tự kết luận rồi tự đọc mẹo trên mạng, mình có thể bỏ lỡ cách giúp phù hợp trong nhiều tháng.
Ngược lại cũng cần tránh: đừng nghĩ "chắc chỉ là mình lười" để không đi khám. Nếu đã kéo dài và ảnh hưởng nhiều, đi khám là để biết, không phải để nhận nhãn.
Kiệt sức và trì hoãn
Có khi trì hoãn kéo dài đến từ chỗ mình đã làm quá sức trong một thời gian dài. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa burnout vào bảng phân loại ICD-11 (2019) như một hiện tượng nghề nghiệp, không phải một bệnh. Chuyện nhận ra và xử lý kiệt sức đã có bài riêng ở site về đương đầu với căng thẳng trong cùng hệ; ở đây chỉ nhắc: nếu nghỉ vài ngày mà vẫn không hồi, vẫn thấy trống rỗng khi nghĩ tới việc, đó là lúc nên hỏi người có chuyên môn.
Đi đâu, hỏi ai
Ở Việt Nam, một số nơi có thể bắt đầu:
- Bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình: để kiểm tra các nguyên nhân thể chất như giấc ngủ, tuyến giáp, thiếu máu. Đây là bước đầu hợp lý nếu chưa biết đi đâu.
- Khoa tâm thần, khoa sức khoẻ tâm thần hoặc phòng khám tâm lý ở các bệnh viện lớn của tỉnh, thành phố.
- Phòng tư vấn tâm lý học đường: nhiều trường đại học và một số trường phổ thông có phòng này, thường miễn phí cho học sinh, sinh viên.
- Chuyên gia tâm lý có chứng chỉ hành nghề: nên hỏi rõ bằng cấp, nơi đào tạo, kinh nghiệm trước khi bắt đầu.
Với học sinh cấp 2, cấp 3: nên nói với cha mẹ, giáo viên chủ nhiệm hoặc thầy cô tư vấn học đường trước. Không phải giấu vì sợ bị mắng.
Chuẩn bị cho buổi gặp đầu tiên
Nhiều người ngại đi vì không biết nói gì. Một tờ giấy ghi sẵn giúp rất nhiều. Có thể ghi:
- Chuyện gì đang xảy ra: "Ba tháng nay em gần như không làm nổi việc gì đúng hạn, kể cả việc dễ."
- Bắt đầu từ khi nào, có sự kiện gì trước đó không (chuyển việc, chuyển nhà, mất người thân, ốm).
- Giấc ngủ, ăn uống, sức lực dạo gần đây thế nào.
- Đã thử những gì: chia nhỏ việc, đặt hạn, tắt điện thoại… kết quả ra sao.
- Ảnh hưởng tới đâu: điểm số, công việc, tiền bạc, quan hệ.
- Câu hỏi muốn hỏi: "Em có nên làm xét nghiệm gì không?", "Em có thể làm gì trong lúc chờ?"
Không cần ghi hoàn hảo. Mang tờ giấy theo, đọc từ đó nếu lúng túng.
Trong lúc chờ đi khám: giữ những việc tối thiểu
Đi khám không có nghĩa phải chờ khỏi mới làm gì. Trong lúc chờ, có thể thu nhỏ mọi thứ về mức tối thiểu để giữ cuộc sống không trượt thêm:
| Mảng | Mức tối thiểu gợi ý |
|---|---|
| Việc có hạn | Chọn một hai việc có hậu quả lớn nhất (hồ sơ, hoá đơn, bài nộp); làm phiên bản đủ dùng |
| Người liên quan | Báo ngắn với sếp, giảng viên, người thân rằng mình đang gặp khó và đang tìm cách giải quyết |
| Cơ thể | Giờ ngủ, giờ dậy tương đối cố định; ăn đủ bữa; đi bộ ngắn ngoài trời |
| Kết nối | Mỗi ngày nói chuyện thật với ít nhất một người |
Nhiều cơ quan, trường học có quy định cho phép gia hạn, nghỉ phép khi có lý do sức khoẻ. Hỏi phòng nhân sự hoặc phòng đào tạo; có giấy của bác sĩ thì việc xin gia hạn thường dễ hơn.
Khi nào cần giúp ngay, không chờ
Nếu bản thân hoặc người thân có ý nghĩ làm hại mình, cảm thấy không muốn sống, hoặc có hành vi nguy hiểm, đừng chờ lịch hẹn. Hãy nói ngay với một người tin cậy ở gần và tới cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115.
Góc nhìn hôm nay: một bước nhỏ, không phải một quyết định lớn
Nếu đọc tới đây và thấy mình trong cột "đáng để ý", việc làm được ngay hôm nay không phải "giải quyết vấn đề", mà chỉ là một bước nhỏ:
- Ghi ra tờ giấy sáu dòng chuẩn bị ở trên, mỗi dòng một câu.
- Nhắn cho một người tin cậy: "Dạo này mình không ổn lắm, cuối tuần nói chuyện được không?"
- Tìm số điện thoại của phòng khám hoặc phòng tư vấn tâm lý gần mình và ghi vào lịch ngày sẽ gọi.
Hỏi giúp đỡ là một việc trong danh sách việc như mọi việc khác. Nó cũng có thể bị trì hoãn, nên càng cần một bước đầu thật nhỏ và một thời điểm cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Trì hoãn kéo dài bao lâu thì nên đi khám?
Không có mốc cứng, nhưng nếu trì hoãn kéo dài nhiều tuần, lan ra gần như mọi việc và ảnh hưởng rõ tới học tập, công việc hay sinh hoạt, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Càng nên đi sớm nếu kèm mất ngủ, mệt không hồi phục, buồn chán hay lo lắng thường trực.
Trì hoãn có phải là bệnh không?
Trì hoãn thường ngày là hành vi phổ biến, không phải bệnh. Tuy nhiên, trì hoãn kéo dài và lan rộng đôi khi đi kèm các vấn đề sức khoẻ thể chất hoặc tâm lý khác nhau. Chỉ bác sĩ, chuyên gia mới đánh giá được nguyên nhân, nên đừng tự gắn tên bệnh cho mình.
Nên gặp ai khi trì hoãn kéo dài?
Có thể bắt đầu với bác sĩ đa khoa để kiểm tra nguyên nhân thể chất, sau đó là khoa sức khoẻ tâm thần hoặc phòng khám tâm lý ở bệnh viện. Học sinh, sinh viên có thể tìm tới phòng tư vấn tâm lý học đường của trường.
Đi gặp chuyên gia tâm lý lần đầu nên nói gì?
Nên ghi sẵn chuyện gì đang xảy ra, bắt đầu từ khi nào, giấc ngủ và sức lực ra sao, đã thử những cách gì, ảnh hưởng tới đâu và câu hỏi muốn hỏi. Mang tờ giấy theo và đọc từ đó nếu lúng túng.
Trong lúc chờ đi khám nên làm gì?
Thu nhỏ mọi việc về mức tối thiểu: chọn một hai việc có hậu quả lớn nhất để làm, báo ngắn với người liên quan, giữ giờ ngủ ổn định, ăn đủ bữa và nói chuyện với ít nhất một người mỗi ngày.
