Cầu toàn dẫn tới trì hoãn khi mình đòi bản làm ra phải tốt ngay từ lần đầu; vì chưa chắc làm tốt được, mình không bắt đầu. Cách gỡ thực tế nhất là chủ động làm một bản nháp xấu: cho phép mình viết dở, vẽ vụng, làm sai, với lời hứa không ai xem bản này. Có bản xấu rồi, việc chuyển từ "tạo ra từ con số không" sang "sửa một thứ đã có", dễ hơn nhiều.
Cầu toàn và trì hoãn liên quan thế nào
Nghiên cứu tâm lý thường tách cầu toàn thành hai mặt. Một mặt là đặt tiêu chuẩn cao cho mình, muốn làm việc chỉn chu. Mặt kia là lo lắng về sai sót và sợ bị người khác đánh giá. Nhiều nghiên cứu ghi nhận mặt thứ hai, nỗi lo về sai sót, liên quan rõ hơn tới trì hoãn so với việc chỉ đặt tiêu chuẩn cao. Nói cách khác, muốn làm tốt không có hại; sợ làm không tốt mới là thứ hay khiến ta dời việc.
Điều này khớp với cách nhìn trì hoãn như né cảm xúc khó chịu: với người sợ sai, mở file ra là đối mặt với khả năng mình làm dở. Đóng file lại thì cảm giác đó tạm biến mất.
Dấu hiệu mình đang trì hoãn vì cầu toàn
- Viết đi viết lại câu đầu tiên của email suốt 20 phút.
- Không muốn gửi bài cho ai xem cho tới khi "hoàn hảo", nên cuối cùng gửi sát hạn hoặc trễ hạn.
- Chuẩn bị rất lâu: đọc thêm tài liệu, xem thêm mẫu, mua thêm dụng cụ, mà chưa làm.
- Bỏ dở việc giữa chừng khi thấy nó không đẹp như hình dung.
- Câu nói quen: "Chưa đủ thời gian để làm cho đàng hoàng, để cuối tuần làm một thể."
Câu cuối rất đáng chú ý. Chờ một khoảng thời gian dài và trọn vẹn để làm việc "cho đàng hoàng" là cách dời việc hợp lý nhất nghe được, nhưng khoảng thời gian đó hiếm khi tới.
Bản nháp xấu là gì và làm thế nào
Bản nháp xấu là phiên bản đầu tiên mà mình cố ý không chăm chút. Nhà văn Anne Lamott, trong cuốn Bird by Bird (1994) bàn về nghề viết, có một chương nổi tiếng khuyên người viết cho phép mình viết những bản nháp đầu thật tệ. Ý đó dùng được cho hầu hết mọi việc, không riêng viết văn.
Ba luật cho bản nháp xấu
- Không ai đọc bản này. Đặt tên file có chữ "nhap-xau" để tự nhắc mình. Không gửi, không khoe.
- Làm nhanh, không quay lại sửa. Gặp chỗ chưa biết viết gì thì gõ [xxx] và đi tiếp.
- Đặt giới hạn thời gian ngắn. 20–30 phút cho bản nháp xấu của một bài dài; 10 phút cho một email khó.
Bản nháp xấu cho từng loại việc
| Việc | Bản nháp xấu trông như thế nào | Thời gian gợi ý |
|---|---|---|
| Báo cáo công việc | Gạch đầu dòng các ý chính, chưa câu cú, số liệu ghi "[cần số]" | 20 phút |
| Bài thuyết trình | Mười trang trắng, mỗi trang chỉ một câu tiêu đề viết tay trên giấy | 15 phút |
| Bài văn nghị luận | Dàn ý ba phần, mỗi phần hai câu, viết như nói chuyện | 15 phút |
| Email khó gửi khách hoặc sếp | Viết đúng điều mình muốn nói, thẳng và vụng, chưa cần lịch sự | 5–10 phút |
| Thiết kế, vẽ | Phác hình bằng bút bi trên giấy nháp, ba phương án vụng | 10 phút |
| Sắp xếp lại phòng | Kéo đồ về đại một chỗ để thử bố cục, chưa lau dọn | 20 phút |
| Đơn xin học bổng | Trả lời từng câu hỏi bằng ba gạch đầu dòng, chưa chỉnh văn | 30 phút |
Từ bản xấu tới bản nộp: chia làm ba lượt
Bản nháp xấu không phải bản nộp. Cái lợi là nó tách việc thành ba lượt riêng, mỗi lượt chỉ đòi một kiểu nỗ lực:
- Lượt tạo ra: bản nháp xấu. Chỉ cần có chữ, có hình, có khung.
- Lượt sửa ý: đọc lại, sắp xếp lại thứ tự, thêm ý thiếu, bỏ ý thừa, điền số liệu vào các chỗ [cần số].
- Lượt sửa chữ: chính tả, câu cú, định dạng, trình bày.
Người cầu toàn hay cố làm cả ba lượt cùng lúc: viết một câu, sửa câu đó ba lần, chỉnh phông chữ, rồi mới viết câu thứ hai. Vì thế mới chậm và mệt. Tách lượt ra giúp mỗi lượt nhẹ hơn, và nhất là lượt đầu không còn đáng sợ.
Nên đặt lượt 1 và lượt 2 ở hai thời điểm khác nhau, ví dụ tối nay và sáng mai. Nhìn lại bằng con mắt hơi xa thường thấy rõ chỗ cần sửa hơn.
Đặt "đủ tốt" ngay từ đầu
Một cách khác để bớt cầu toàn là định nghĩa trước thế nào là đủ, trước khi bắt tay làm. Ví dụ:
- "Báo cáo tuần: đủ là có ba mục (đã làm, đang làm, vướng gì), mỗi mục tối đa năm dòng."
- "Slide thuyết trình môn Lịch sử: đủ là 12 trang, mỗi trang một ý, có ảnh minh hoạ ở 5 trang."
- "Dọn bếp tối nay: đủ là bồn rửa trống và mặt bếp lau sạch; tủ để thứ Bảy."
Có tiêu chí "đủ" thì mình biết khi nào được dừng. Không có tiêu chí, người cầu toàn sẽ sửa mãi.
Lưu ý: "đủ tốt" không có nghĩa là làm ẩu những việc cần độ chính xác cao. Bảng lương, hồ sơ pháp lý, liều thuốc của người thân cần kiểm kỹ. Nhưng ngay cả những việc đó, bản nháp đầu vẫn có thể xấu; chỉ là lượt kiểm cuối phải cẩn thận.
Ví dụ: một học sinh lớp 12 viết bài luận xin học bổng
Minh, học sinh lớp 12 ở Cần Thơ, cần viết bài luận 500 chữ để xin học bổng của một trường đại học, hạn còn mười ngày. Minh đã mở file ba lần, mỗi lần viết được một câu rồi xoá. Minh sợ bài không đủ "ấn tượng".
Cách làm lại:
- Tối thứ Hai, 20 phút: tạo file "luan-nhap-xau". Trả lời ba câu "mình là ai, mình muốn học gì, vì sao" bằng gạch đầu dòng, viết như đang kể cho bạn thân. Được khoảng 300 chữ lộn xộn.
- Tối thứ Tư, 30 phút: đọc lại, chọn một câu chuyện cụ thể nhất (lần giúp ba sửa máy bơm ở ruộng) làm phần mở đầu. Sắp xếp lại ý.
- Thứ Bảy, 30 phút: sửa câu chữ, nhờ cô chủ nhiệm đọc góp ý.
- Thứ Hai tuần sau: sửa theo góp ý, nộp sớm ba ngày.
Góc nhìn hôm nay: một bản xấu trong 15 phút
Chọn việc mình đang hoãn vì "chưa làm được cho tốt". Tạo file hoặc tờ giấy đặt tên có chữ "nháp xấu". Hẹn giờ 15 phút. Làm thật vụng, thật nhanh, gặp chỗ khó thì đánh dấu và đi tiếp. Khi chuông reo, dừng lại, ghi một dòng "lượt sửa ý sẽ làm lúc ___".
Nếu nỗi lo sai sót nặng tới mức ảnh hưởng nhiều tuần liền tới việc học, việc làm, giấc ngủ, hoặc mình thấy bị bóp nghẹt bởi việc phải hoàn hảo, nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý. Đó là chuyện bình thường, không phải yếu đuối.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người cầu toàn hay trì hoãn?
Vì họ sợ làm không tốt, nên dời việc để tránh đối mặt với khả năng mình làm dở. Nhiều nghiên cứu ghi nhận chính nỗi lo về sai sót, chứ không phải việc đặt tiêu chuẩn cao, liên quan rõ hơn tới trì hoãn.
Bản nháp xấu là gì?
Bản nháp xấu là phiên bản đầu tiên cố ý làm nhanh và không chăm chút, với quy ước không ai xem. Ý tưởng này được nhà văn Anne Lamott phổ biến trong sách Bird by Bird. Nó giúp chuyển việc từ tạo ra từ đầu sang sửa một thứ đã có.
Làm bản nháp xấu có làm chất lượng kém đi không?
Không, nếu sau đó có lượt sửa ý và lượt sửa chữ. Bản nháp xấu chỉ là lượt đầu tiên. Tách làm ba lượt thường giúp bản cuối tốt hơn vì mỗi lượt được tập trung vào một việc.
Làm sao biết khi nào là đủ tốt?
Viết ra tiêu chí "đủ" trước khi bắt đầu, như báo cáo có ba mục, mỗi mục tối đa năm dòng. Có tiêu chí rồi thì đạt là dừng, không sửa mãi. Việc cần độ chính xác cao vẫn phải kiểm kỹ ở lượt cuối.
Cầu toàn có phải là tốt không?
Muốn làm việc chỉn chu là điểm tốt. Phần gây hại là nỗi sợ sai sót khiến mình không dám bắt đầu, không dám gửi hoặc sửa mãi không xong. Giữ tiêu chuẩn nhưng cho phép bản đầu tiên được xấu là cách cân bằng.
