Sinh viên vừa học vừa làm thêm giữ được cả hai khi đặt trước một mức trần giờ làm mỗi tuần dựa trên số tín chỉ đang học, chọn ca làm không đè lên giờ tự học tốt nhất, báo trước lịch thi cho nơi làm từ đầu học kỳ, và mỗi tuần kiểm hai dấu hiệu: có giữ được giờ tự học không, có ngủ đủ không. Khi một trong hai tụt liên tục, đó là lúc giảm ca, không phải cố thêm.
Làm thêm là chuyện bình thường của rất nhiều sinh viên Việt Nam: để trang trải tiền trọ, ăn uống, để có kinh nghiệm, hay đơn giản là muốn tự lập. Bài này không bàn có nên làm thêm hay không, cũng không bàn chuyện hợp đồng hay lương. Nó chỉ giúp bạn xếp một tuần có cả học, làm, ngủ và nghỉ, sao cho không cái nào nuốt mất cái nào.
Bước 1: Tính trần giờ làm trước khi nhận việc
Đừng để nơi làm quyết định bạn làm bao nhiêu giờ. Hãy tự tính trước:
- Đếm số giờ lên lớp mỗi tuần theo thời khoá biểu.
- Ước số giờ tự học cần có. Một cách ước đơn giản: ít nhất bằng số giờ lên lớp, nhiều hơn với môn khó hoặc tuần có bài lớn.
- Cộng giờ đi lại, ăn uống, việc riêng.
- Giữ nguyên giờ ngủ: khoảng 7 tiếng trở lên mỗi đêm cho người trưởng thành.
- Phần còn lại chia đôi: một nửa cho làm thêm, một nửa cho nghỉ ngơi, thể thao, bạn bè. Đó là trần giờ làm của bạn.
| Khoản | Ví dụ của Phúc (năm hai, 17 tín chỉ) |
|---|---|
| Giờ lên lớp | 22 giờ/tuần |
| Tự học | 22 giờ/tuần |
| Đi lại, ăn uống, việc riêng | 25 giờ/tuần |
| Ngủ (7,5 tiếng × 7) | 52,5 giờ/tuần |
| Còn lại trong 168 giờ | Khoảng 46 giờ |
| Trần làm thêm (một nửa) | Khoảng 20–23 giờ/tuần |
Con số trần là mức tối đa cho tuần bình thường. Tuần thi phải thấp hơn nhiều. Nếu nơi làm đòi nhiều hơn trần của bạn, đó là việc chưa hợp với học kỳ này, dù lương có hấp dẫn.
Bước 2: Chọn ca theo giờ học, không ngược lại
Mỗi loại việc làm thêm có một kiểu giờ giấc riêng. Biết trước để chọn:
| Loại việc | Kiểu giờ | Lưu ý khi xếp lịch |
|---|---|---|
| Gia sư | Buổi tối, cố định theo tuần | Dễ xếp, nhưng tối đã dạy thì tối đó gần như không tự học được |
| Phục vụ quán ăn, cà phê | Ca 4–5 tiếng, hay rơi vào tối và cuối tuần | Ca tối kết thúc muộn, ảnh hưởng giờ ngủ; nên tránh tối trước ngày học sớm |
| Bán hàng ở cửa hàng, siêu thị | Ca xoay, đăng ký theo tuần | Linh hoạt nhưng dễ bị xếp đè; đăng ký sớm, giữ cố định ngày học khó |
| Giao hàng, chạy xe | Tự chọn giờ | Dễ làm quá giờ vì "chạy thêm một cuốc"; cần trần giờ chặt và chú ý an toàn khi mệt |
| Cộng tác viên làm từ xa | Theo hạn giao việc | Hạn giao việc dễ trùng hạn nộp bài; ghi chung vào một lịch |
Nguyên tắc: khoá giờ tự học tốt nhất trước, rồi mới xếp ca vào những khoảng còn lại. Nếu bạn tỉnh nhất buổi sáng, đừng nhận ca sáng ngày không có tiết rồi để tự học vào tối sau ca chiều.
Bước 3: Báo lịch thi cho nơi làm từ đầu kỳ
Lịch thi giữa kỳ và cuối kỳ thường có từ đầu học kỳ hoặc sớm sau đó. Khi biết, báo ngay cho người quản lý ca:
"Anh/chị ơi, em gửi trước lịch thi học kỳ này: tuần 8 thi giữa kỳ (từ ngày … tới ngày …), tuần 16–17 thi cuối kỳ. Mấy tuần đó em xin giảm còn hai ca mỗi tuần, và không làm ca tối trước ngày thi. Em báo sớm để anh/chị xếp người."
Báo sớm vài tháng thì hầu hết nơi làm đều sắp xếp được. Báo trước ba ngày thì khó hơn nhiều. Ghi chú: tuần thi, bạn vẫn có thể giữ một hai ca để duy trì thu nhập; điều quan trọng là bạn chủ động giảm, không để mọi thứ chạy như bình thường.
Một tuần mẫu
Lịch của Phúc, làm phục vụ quán cà phê bốn ca mỗi tuần (khoảng 18 giờ):
- Thứ Hai: học sáng – chiều. Tối tự học 2 tiếng.
- Thứ Ba: sáng tự học 3 tiếng ở thư viện. Chiều học. Tối ca 18–22 giờ.
- Thứ Tư: học sáng. Chiều tự học 2 tiếng. Tối đá bóng với lớp.
- Thứ Năm: sáng tự học. Chiều học. Tối ca 18–22 giờ.
- Thứ Sáu: học sáng – chiều. Tối nghỉ, gặp bạn bè.
- Thứ Bảy: ca sáng 7–12 giờ. Chiều tự học 3 tiếng (bài tập lớn).
- Chủ nhật: ca sáng 7–11 giờ. Chiều nghỉ, giặt giũ. Tối nhìn lại tuần 20 phút.
Để ý: Phúc không nhận ca tối thứ Hai vì thứ Ba có buổi tự học sáng sớm; tối thứ Sáu và chiều Chủ nhật hoàn toàn nghỉ. Lịch có làm thêm vẫn cần chỗ trống.
Tận dụng giờ vụn nhưng đừng dựa vào nó
Người làm thêm có nhiều khoảng thời gian vụn: ngồi xe buýt tới chỗ làm, chờ đầu ca, giờ nghỉ giữa ca. Dùng chúng cho việc nhẹ: xem lại thẻ từ vựng, đọc ghi chép bài vừa học, nghe bài giảng ghi âm. Nhưng đừng coi giờ vụn là giờ tự học chính. Bài khó, bài cần viết dài vẫn cần khối thời gian liền mạch ở chỗ yên tĩnh.
Hai dấu hiệu cần giảm ca
Mỗi tối Chủ nhật, khi nhìn lại tuần, kiểm hai điều:
- Giờ tự học: bạn giữ được bao nhiêu khối tự học đã xếp? Nếu hai tuần liền giữ chưa tới một nửa, khối lượng làm đang lấn sang học.
- Giấc ngủ: bạn có ngủ dưới 6 tiếng nhiều đêm trong tuần không? Có ngủ gật trên lớp không?
Thêm một dấu hiệu chậm hơn nhưng rõ: điểm giữa kỳ tụt so với kỳ trước, hoặc bắt đầu nợ môn. Lúc đó, giảm ca dù chỉ một ca mỗi tuần thường giúp nhiều hơn bạn nghĩ. Nợ môn phải học lại tốn cả thời gian lẫn học phí, nhiều khi hơn số tiền kiếm thêm được.
Nếu bạn làm thêm vì hoàn cảnh tài chính khó khăn và không thể giảm ca, hãy tìm hiểu học bổng, chính sách hỗ trợ của trường và các khoản vay ưu đãi dành cho sinh viên; phòng công tác sinh viên thường là nơi hỏi đầu tiên.
Giữ sức
Đi học sáng, làm ca tối, cuối tuần làm tiếp là nhịp dễ khiến người ta kiệt sức mà không nhận ra. Một tuần cần ít nhất một buổi không học không làm. Nếu bạn thấy mệt kéo dài không hồi phục dù đã nghỉ, mất hứng với mọi thứ, hoặc lo âu nhiều, hãy nói chuyện với người thân, bộ phận tư vấn tâm lý của trường hoặc gặp bác sĩ.
Góc nhìn hôm nay
Lấy thời khoá biểu và tính trần giờ làm của bạn theo năm dòng ở bước 1. So với số giờ đang làm thực tế. Nếu đang vượt trần, chọn ca ít ảnh hưởng nhất để đề nghị bỏ hoặc đổi. Nếu chưa vượt, hãy gửi ngay lịch thi học kỳ này cho người quản lý ca, kèm đề nghị giảm ca các tuần thi. Cả hai việc mất chưa tới nửa giờ.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên nên làm thêm bao nhiêu giờ một tuần?
Không có con số chung. Cách tính: lấy 168 giờ trừ giờ lên lớp, tự học, đi lại, ăn uống và ngủ, phần còn lại chia đôi giữa làm thêm và nghỉ ngơi. Tuần thi nên làm ít hơn hẳn mức đó.
Vừa học vừa làm thì sắp xếp thời gian thế nào?
Khoá giờ tự học tốt nhất trước, sau đó mới xếp ca làm vào các khoảng còn lại. Tránh ca tối trước ngày học sớm hoặc ngày thi, và giữ ít nhất một buổi trong tuần không học không làm.
Có nên báo lịch thi cho chỗ làm thêm không?
Nên, và nên báo sớm ngay khi có lịch, kèm đề nghị cụ thể như giảm ca hoặc không làm ca tối trước ngày thi. Báo sớm vài tháng giúp nơi làm dễ sắp xếp người thay.
Làm sao biết làm thêm đang ảnh hưởng việc học?
Hai dấu hiệu sớm là không giữ được giờ tự học đã xếp trong nhiều tuần và thường xuyên ngủ dưới 6 tiếng. Dấu hiệu muộn hơn là điểm tụt hoặc bắt đầu nợ môn.
Có nên tự học trên đường đi làm thêm không?
Có thể dùng thời gian ngồi xe, chờ ca để xem lại ghi chép hoặc từ vựng. Nhưng bài khó và bài viết dài vẫn cần khối thời gian liền mạch ở chỗ yên tĩnh, không nên dựa vào giờ vụn.
