Cha mẹ giúp con tự lập danh sách việc bằng cách đổi vai từ người giao việc sang người đặt câu hỏi: ngồi cùng con mười lăm phút mỗi tuần, hỏi "tuần này con có những bài gì, hạn khi nào, con định làm lúc nào", để con tự viết bằng tay của con, rồi lùi dần theo tuổi: lớp 6 ngồi cùng mỗi tối, lớp 9 chỉ ngồi cùng cuối tuần, lớp 11 chỉ hỏi khi con cần. Sai sót nhỏ để con tự gặp, cha mẹ chỉ đỡ khi hậu quả lớn.
Bài này viết cho cha mẹ có con học cấp 2, cấp 3. Ở tuổi này, con đã có nhiều môn, có học thêm, có hạn nộp, nhưng chưa quen tự sắp xếp. Rất nhiều cha mẹ, vì thương con và vì bận, chọn cách nhanh nhất: tự nhớ lịch cho con, nhắc từng bài, soạn cặp hộ. Cách đó chạy được tới năm lớp 12, rồi đột ngột dừng khi con vào đại học hay đi làm. Mục tiêu ở đây là con biết tự làm trước khi phải tự làm.
Vì sao làm thay lại khó bỏ
Làm thay có ba cái lợi trước mắt: nhanh, ít sai, ít cãi nhau. Nhưng nó cũng có ba cái giá:
- Con không học được kỹ năng nhìn trước một tuần, ước giờ, chọn việc nào làm trước.
- Con quen dựa vào lời nhắc, nên khi không có ai nhắc là quên.
- Mỗi lời nhắc của cha mẹ dần thành "cằn nhằn" trong tai con, và quan hệ căng thẳng hơn ở tuổi dậy thì.
Không cần bỏ làm thay ngay lập tức. Chỉ cần chuyển dần từng phần việc sang cho con, có lộ trình.
Buổi lập kế hoạch tuần 15 phút
Chọn một khung cố định, thường là tối Chủ nhật sau bữa cơm. Cha mẹ ngồi cạnh, con cầm bút. Thứ tự:
- Con chép lịch cố định: giờ học, lớp học thêm, buổi thể thao, việc gia đình đã biết (đám giỗ, về quê).
- Con liệt kê bài vở và hạn: mở sổ liên lạc, vở ghi bài, nhóm lớp, hệ thống học trực tuyến của trường nếu có.
- Cha mẹ hỏi, con trả lời: dùng các câu hỏi gợi ý ở phần dưới.
- Con chọn ngày làm từng bài và ghi vào lịch tuần.
- Cả hai thống nhất một việc cha mẹ sẽ giúp trong tuần, nếu có: chở đi mua dụng cụ, in tài liệu, hỏi giáo viên chủ nhiệm.
Lịch viết ra nên là của con: chữ con, cách ghi của con, dán ở chỗ con chọn. Cha mẹ không sửa lại cho đẹp.
Câu nên hỏi và câu nên tránh
| Thay vì nói | Thử hỏi |
|---|---|
| "Thứ Năm con có kiểm tra Lý đấy, nhớ ôn." | "Tuần này có bài kiểm tra nào không con?" |
| "Tối nay làm bài Văn đi." | "Bài Văn hạn thứ Sáu, con định làm hôm nào?" |
| "Làm cái này mất có nửa tiếng chứ mấy." | "Con nghĩ bài này mất bao lâu?" |
| "Sao lại để tới giờ mới làm?" | "Lần sau bài cỡ này, con muốn bắt đầu sớm hơn mấy ngày?" |
| "Bạn A làm xong từ hôm qua rồi." | (Không so sánh với bạn. Bỏ câu này.) |
Câu hỏi buộc con phải tự nhìn lịch, tự ước giờ, tự chọn. Câu ra lệnh thì không. Không so con với bạn hay với anh chị; mỗi đứa trẻ có nhịp riêng, và so sánh chỉ làm con né tránh buổi lập kế hoạch.
Lộ trình lùi dần theo tuổi
| Giai đoạn | Cha mẹ làm | Con làm |
|---|---|---|
| Lớp 6–7 | Ngồi cùng buổi lập kế hoạch tuần; mỗi tối hỏi nhanh "hôm nay theo lịch là gì"; giúp soạn cặp vài tuần đầu | Tự chép lịch, tự viết danh sách, tự soạn cặp dần |
| Lớp 8–9 | Ngồi cùng buổi lập kế hoạch tuần; không hỏi hằng ngày; hỏi thêm khi gần kỳ kiểm tra | Tự theo dõi hằng ngày, tự soạn cặp, tự báo khi cần giúp |
| Lớp 10–11 | Chỉ hỏi "tuần này có gì lớn không" vào cuối tuần; giúp khi con đề nghị | Tự lập kế hoạch tuần, tự liên hệ thầy cô, bạn nhóm |
| Lớp 12 | Cùng con nhìn lịch ôn thi lớn vài lần trong học kỳ; lo hậu cần (ăn, ngủ, đi lại) | Tự lập và giữ lịch ôn thi |
Đây chỉ là gợi ý. Có bạn lớp 7 đã tự làm tốt, có bạn lớp 10 vẫn cần ngồi cùng. Hãy lùi khi con đã làm được ba bốn tuần liền mà không cần nhắc, và tiến lại gần một chút khi con gặp khó, không coi đó là thất bại.
Để con gặp hậu quả nhỏ
Đây là phần khó nhất với cha mẹ. Nếu con quên mang vở bài tập một hôm và bị nhắc nhở, đó là bài học rẻ. Nếu cha mẹ chạy tới trường mang vở cho con, con học được rằng quên cũng không sao.
Ranh giới hợp lý: để con tự chịu hậu quả nhỏ, có thể sửa được (bị nhắc nhở, phải làm bù bài, mất một điểm cộng), nhưng đỡ khi hậu quả lớn hoặc ảnh hưởng an toàn (bỏ lỡ kỳ thi quan trọng, quên thuốc, đi lại nguy hiểm). Sau mỗi lần như vậy, hỏi con một câu: "Lần sau con muốn làm gì khác?" rồi để con tự ghi vào danh sách.
Khi con không chịu lập danh sách
- Bắt đầu nhỏ: chỉ yêu cầu con ghi ba việc cho ngày mai, không cần cả tuần.
- Để con chọn công cụ: sổ giấy, bảng treo tường, ghi chú trên điện thoại. Công cụ con chọn thì con dùng.
- Làm cùng, làm trước: cha mẹ cũng ngồi viết danh sách việc của mình trong buổi tối Chủ nhật. Con học từ cái con thấy nhiều hơn từ cái con được bảo.
- Không biến thành điều kiện đổi quà: thưởng bằng tiền hay đồ chơi cho mỗi tuần lập lịch thường chỉ chạy một thời gian rồi đòi giá cao hơn. Lời ghi nhận cụ thể ("tuần này con tự nhớ hết các bài, mẹ không phải nhắc lần nào") bền hơn.
Khi nào cần thêm hỗ trợ
Có những đứa trẻ dù đã được giúp đúng cách, nhiều tháng liền vẫn rất khó tự sắp xếp, hay quên, khó tập trung ở cả trường lẫn nhà, và việc đó ảnh hưởng rõ tới học tập, bạn bè. Đừng tự kết luận hay dán nhãn cho con. Hãy trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để xem ở trường con thế nào, và nếu cần, đưa con đi khám ở bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá đầy đủ.
Góc nhìn hôm nay
Tối Chủ nhật này, đề nghị với con một buổi 15 phút sau bữa cơm. Mang theo một tờ lịch tuần trống và đưa bút cho con. Chỉ dùng các câu hỏi, không dùng câu ra lệnh, và không sửa lại những gì con viết. Cuối buổi, hỏi con muốn dán lịch ở đâu. Sau bốn tuần, nhìn lại cùng con: con đã tự làm được phần nào, phần nào vẫn cần cha mẹ. Đó là lúc chuyển sang nấc tiếp theo trong lộ trình.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để con tự giác học mà không cần nhắc?
Chuyển dần việc lên kế hoạch sang cho con: mỗi tuần ngồi cùng 15 phút, hỏi thay vì ra lệnh, để con tự viết lịch và tự chọn ngày làm bài. Khi con làm được vài tuần liền không cần nhắc thì cha mẹ lùi thêm một nấc.
Con học cấp 2 có cần cha mẹ kèm lập kế hoạch không?
Thường là có, nhất là lớp 6, 7. Cha mẹ ngồi cùng buổi lập kế hoạch tuần và hỏi nhanh mỗi tối, nhưng để con cầm bút và tự viết; tới lớp 8, 9 có thể bỏ phần hỏi hằng ngày.
Con quên mang bài tập có nên mang tới trường cho con?
Với hậu quả nhỏ và sửa được như bị nhắc nhở hay làm bù bài, nên để con tự chịu rồi hỏi con lần sau muốn làm gì khác. Cha mẹ nên đỡ khi hậu quả lớn hoặc liên quan tới an toàn và sức khoẻ.
Có nên thưởng tiền khi con tự lập kế hoạch?
Thưởng vật chất cho từng tuần thường chỉ có tác dụng một thời gian. Lời ghi nhận cụ thể về điều con đã tự làm được, cùng việc cha mẹ cũng lập danh sách việc của mình, thường bền hơn.
Con rất hay quên và khó tập trung thì sao?
Đừng tự dán nhãn cho con. Hãy trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, và nếu tình trạng kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng rõ tới học tập, hãy đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc gặp chuyên gia tâm lý để được đánh giá.
